Dołącz do Newslettera - dwa wzory do haftu gratis!

Rodzaje tkanin podlaskich

Przez wieki tkactwo było nieodłącznym elementem życia mieszkańców Podlasia. W niemal każdym gospodarstwie znajdowało się krosno, na którym wykonywano tkaniny potrzebne zarówno do codziennego użytku, jak i do dekoracji domu czy stroju.

Poszczególne rodzaje tkanin różniły się techniką wykonania (oraz związanym z tym stopniem trudności wykonania) i zastosowaniem. Wiele z nich powstawało z lnu i wełny pozyskiwanych we własnym gospodarstwie, a umiejętność ich wykonania przekazywano z pokolenia na pokolenie.

W tej sekcji znajdziesz przegląd najbardziej popularnych tkanin charakterystycznych dla regionu Podlasia.

Kilim

Kilimy ludowe były tkane przez wiejskie tkaczki na szerokich krosnach z wełnianej przędzy. Powstawały przede wszystkim jako narzuty, dywany lub ozdoby ścienne.

Ich charakterystyczną cechą były pasowe kompozycje z geometrycznymi ornamentami – rombami, zygzakami, hakami i klinami – zestawiane w rytmiczne, symetryczne układy.

W drugiej połowie XIX wieku wzory tych tkanin zostały udokumentowane przez Ludwika Wierzbickiego w albumie „Wzory przemysłu domowego. Kilimki i dywany włościan na Rusi”.

Krajka

Krajki to wąskie, ręcznie tkane pasy wykonywane najczęściej z wełny, lnu lub bawełny. Stanowią jedną z najstarszych form polskiego tkactwa ludowego.

Tkano je na prostych krosnach, bardku lub przy użyciu tabliczek tkackich. Charakteryzują się bogatą kolorystyką oraz geometrycznymi wzorami, takimi jak romby, zygzaki, paski czy krzyżyki.

Krajki pełniły zarówno funkcję praktyczną, jak i dekoracyjną. Służyły do przepasywania odzieży, wzmacniania i ozdabiania brzegów koszul, zapasek oraz spódnic. Używano ich także do wiązania chust, przewiązywania worków, kufrów, a podczas świąt i uroczystości do ozdabiania palm wielkanocnych oraz wieńców. W wielu regionach Polski były również ważnym elementem stroju ludowego i obrzędowości.

Najczęściej krajki miały szerokość od 2 do 10 cm i długość dostosowaną do sposobu użytkowania. Wykonywano je z kolorowych nici, tworząc rytmiczne kompozycje oparte na powtarzalnych motywach geometrycznych.

Dobór barw nie był przypadkowy – dominowały czerwienie, zielenie, granaty, żółcie i biele, charakterystyczne dla tradycyjnego wzornictwa ludowego.

Tkanina wielonicielnicowa

Tkanina wielonicielnicowa to rodzaj tkaniny wykonywanej na krosnach wyposażonych w więcej niż dwie nicielnice.

Zastosowanie większej liczby nicielnic (najczęściej 4, 8, 16, a nawet więcej) pozwala na tworzenie znacznie bardziej złożonych splotów oraz bogatszych wzorów niż w przypadku prostych tkanin płóciennych. Im większa liczba nicielnic, tym większe możliwości kształtowania ornamentów i struktury tkaniny.

W tkactwie ludowym tkaniny wielonicielnicowe wykonywano głównie z lnu, wełny lub bawełny. Służyły do wyrobu obrusów, ręczników, narzut, chodników oraz tkanin dekoracyjnych.

Dzięki zastosowaniu wielu nicielnic możliwe jest wykonywanie różnorodnych splotów, takich jak skośne, rypsowe, panamowe czy adamaszkowe. Powstają wówczas motywy geometryczne – romby, jodełki, zygzaki, kratki oraz pasy – które są charakterystyczne dla tradycyjnego wzornictwa ludowego.

Ostateczny wygląd tkaniny zależy od sposobu przewleczenia osnowy przez nicielnice oraz kolejności naciskania pedałów w krosnach.

Przykład: Im więcej nicielnic tym bogatsze wzory możliwe do uzyskania na tkaninie.

Tkaniny wybierane

Poniższe tkaniny należą do grupy tzw. "tkanin wybieranych". Są to tradycyjne tkaniny ludowe, w których wzór powstaje poprzez ręczne wybieranie odpowiednich nici osnowy podczas tkania.

Tkaczka, oprócz pracy na krośnie, posługuje się dodatkowym narzędziem ("wybierakiem"), dzięki czemu może tworzyć dekoracyjne ornamenty bez stosowania dodatkowych mechanizmów.

Technika ta wymaga dużej precyzji, doświadczenia i cierpliwości.

Tkanina dwuosnowowa

Ciekawostka: Tradycyjna technika tkaniny dwuosnowowej znajduje zastosowanie również we współczesnej sztuce. W latach 2022–2023 podlaskie tkaczki Bernarda Rość i Lucyna Kędzierska wykonały monumentalną „Kurtynę Kobiet” dla Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Tkanina o wymiarach około 11 × 12 metrów została utkana ręcznie na tradycyjnych drewnianych krosnach według projektu artystki Małgorzata Markiewicz. Jest to największa współczesna tkanina dwuosnowowa wykonana w Polsce i dowód na to, że dawna technika ludowa może być wykorzystywana do realizacji nowoczesnych dzieł sztuki.

Tkanina dwuosnowowa autorstwa Lucyny Kędzierskiej (wyróżniona w konkursie organizowanym przez Izbę Tkactwa Dwuosnowowego w Janowie w 2017 roku)

Tkanina dwuosnowowa to jedna z najbardziej charakterystycznych technik polskiego tkactwa ludowego. Wykonywana jest na krosnach z wykorzystaniem dwóch warstw osnowy, najczęściej w kontrastowych kolorach. Dzięki temu podczas tkania powstaje wzór widoczny po obu stronach tkaniny – na jednej stronie ma określone barwy, a na drugiej ich odwrócony układ. Tkanina jest więc dwustronna, a każda jej strona może pełnić funkcję dekoracyjną.

Technika ta od wieków rozwijała się przede wszystkim na Podlasiu, szczególnie w okolicach Janowa, gdzie do dziś jest kultywowana przez miejscowe tkaczki. Tkaniny dwuosnowowe wykonywano głównie z wełny i wykorzystywano jako narzuty, koce, dywany oraz dekoracje ścienne. Ich wzornictwo opiera się na motywach geometrycznych, roślinnych i zwierzęcych, inspirowanych przyrodą oraz lokalnym folklorem.

Ważną postacią w rozwoju tkaniny dwuosnowowej była Eleonora Plutyńska. W latach 30. XX wieku prowadziła badania nad tradycyjnym tkactwem ludowym i uczyła się techniki tkania dwuosnowowego bezpośrednio od tkaczy z okolic Janowa. Nie dążyła do wiernego kopiowania dawnych wzorów, lecz do zachowania samej techniki i rozwijania jej we współczesnym tkactwie artystycznym. Wprowadzała nowe kompozycje i motywy dekoracyjne, dzięki czemu tradycyjna tkanina dwuosnowowa zyskała nowe możliwości artystycznego wyrazu. Jej działalność przyczyniła się do ocalenia tej unikatowej techniki i przekazania jej kolejnym pokoleniom tkaczy.

"Kurtyna Kobiet" wykonana przez Bernardę Rość i Lucynę Kędzierską na 130-lecie Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie (fot. Bartek Barczyk, link).

Sejpak

Sejpak to tradycyjna ludowa tkanina dekoracyjna wywodząca się z Suwalszczyzny i północno-wschodniej Polski. Nazwa pochodzi od gwarowego słowa „sejpać”, oznaczającego „strzępić” lub „skubać”. Dawniej sejpaki tkano na wąskich krosnach z lnianą osnową i wełnianym wątkiem, a następnie zszywano dwa utkane pasy, uzyskując tkaninę o większej szerokości.

Charakterystyczną cechą sejpaków są geometryczne wzory złożone z rombów, ukośnych linii, kwadratów oraz zygzakowatych bordiur. Ornament powstaje podczas tkania poprzez ręczne wybieranie wątku wzoru, dzięki czemu tkanina wyróżnia się bogatą fakturą i dekoracyjnym wyglądem. Najczęściej wykonywano ją w dwóch kontrastowych kolorach, co dodatkowo podkreślało rytm kompozycji.

Sejpaki pełniły przede wszystkim funkcję dekoracyjną i użytkową. Służyły jako narzuty na łóżka, przykrycia ławek, dekoracje ścienne, dery końskie, a także stanowiły ważny element posagu panny młodej. Świadczyły o umiejętnościach tkaczki i zamożności gospodarstwa.

Po II Wojnie Światowej tradycja tkania sejpaków zaczęła zanikać, jednak dzięki działalności twórców ludowych i ośrodków kultury jest obecnie odtwarzana. Jedną z najwybitniejszych współczesnych mistrzyń tej techniki jest Sabina Knoch, która od wielu lat prowadzi warsztaty i przekazuje wiedzę kolejnym pokoleniom tkaczy, przyczyniając się do zachowania tej unikatowej tradycji.

Perebory (prątki)

Narzuta broszowana stanowi rozwinięcie techniki pereborów. Ornament tworzony jest przy użyciu dodatkowego wątku broszującego, wprowadzanego tylko w wybranych fragmentach tkaniny. W celu utrzymania wzoru stosuje się również stębnówkę, która przytrzymuje wątek dekoracyjny. Tkanina ta jest wielobarwna.

Magda (założycielka pracowni LoomRoom) w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego odwiedziła osiem muzeów etnograficznych w Polsce, badając najciekawsze tkaniny znajdujące się w ich zbiorach. Efektem tych prac jest zebranie i graficzne opracowanie 15 wybranych wzorów tkanin wybieranych w publikacji „Tkane Dziedzictwo – Wzornik dla Rękodzielników”.

Wzornik "Tkane Dziedzictwo" dostępny jest w naszym sklepie - link tutaj.

Perebory, zwane również "prątkami", to tradycyjna technika tkacka występująca na Podlasiu. Wzór powstaje bezpośrednio podczas tkania poprzez ręczne wybieranie odpowiednich nici osnowy oraz wprowadzanie dodatkowego wątku wzoru.

Charakterystycznym elementem tej techniki jest stębnówka, czyli dodatkowa nić przytrzymująca wątek dekoracyjny. Dzięki niej wzór jest trwale związany z tkaniną, a jednocześnie zachowuje wyraźny, wypukły rysunek.

W technice pereborów wykonywano przede wszystkim narzuty, ręczniki obrzędowe, obrusy oraz bieżniki.

Początkowo perebory miały formę pasowych kompozycji. Z czasem technika zaczęła się rozwijać i zaczęto wykonywać narzuty o układzie centralnym, zwane potocznie „okrągłymi”. Ich kompozycja opierała się na wyraźnie zaznaczonym motywie centralnym, otoczonym dekoracyjną bordiurą biegnącą wokół całej tkaniny. Była to wyraźna zmiana w stosunku do wcześniejszych, prostych układów pasowych.

Wraz z rozwojem wzornictwa pojawiły się także bardziej rozbudowane ornamenty. Obok tradycyjnych motywów geometrycznych zaczęto wprowadzać motywy roślinne, przedstawiające kwiaty i liście, a także motywy zwierzęce.

Przykład perebora z charakterystycznym motywem gołębia (na tkaninie widoczny zwinięty pas - "krajka")

Perebory nadbużańskie

Perebory nadbużańskie to tradycyjna technika zdobienia tkanin, charakterystyczna dla terenów południowego Podlasia i wschodniej Lubelszczyzny, zwłaszcza okolic Włodawy, Dołhobrodów i doliny Bugu. Nazwa „perebor” pochodzi od czynności „przebierania” nici osnowy podczas tkania. Wzór nie jest haftowany po wykonaniu tkaniny, lecz powstaje bezpośrednio na krośnie poprzez ręczne wybieranie nici osnowy i wprowadzanie kolorowego wątku. Technika ta jest bardzo pracochłonna i wymaga dużego doświadczenia tkaczki.

Perebory wykonywano najczęściej na lnianym płótnie, wykorzystując przędzę lnianą lub wełnianą. Charakterystyczne są dla nich pasowe, symetryczne ornamenty złożone z rombów, krzyżyków, gwiazd, trójkątów oraz zygzaków. Dominowały kolory czerwony, czarny, granatowy i wiśniowy, niekiedy uzupełniane żółtym lub pomarańczowym akcentem. Wzory umieszczano na białym tle, co podkreślało ich dekoracyjny charakter.

Pereborami zdobiono przede wszystkim koszule, zapaski, spódnice, ręczniki obrzędowe, obrusy i serwety. Były ważnym elementem stroju ludowego i wyposażenia domu, a także częścią obrzędów rodzinnych i religijnych. Umiejętność wykonywania pereborów przekazywano z pokolenia na pokolenie, najczęściej z matki na córkę.

Perebory często przypominają haft, jednak w rzeczywistości nie są haftowane. Ornament powstaje już w trakcie tkania i stanowi integralną część tkaniny. To właśnie ta cecha sprawia, że perebory należą do najbardziej kunsztownych technik tradycyjnego tkactwa ludowego.

W ramach dwuletniego projektu "Perebory. Odsłony – popularyzacja niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO” realizowanego przez Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej, pracownia LoomRoom dokonała digitalizacji kilkuset wzorów dostępnych na portalu www.perebory.pl.

Spiski

Spiski (nazywane też spisami tkackimi) w tradycyjnym polskim tkactwie ludowym były ręcznie sporządzanymi zapisami „przepisów na tkanie”.

Większość tkaczek uczyła się poprzez obserwację i praktykę. Kiedy jednak chciały zachować bardziej skomplikowany wzór lub przekazać go córce, sąsiadce czy uczennicy, zapisywały go właśnie w formie spisku.

Nie istniał jeden obowiązujący system zapisu. Każda tkaczka mogła wypracować własny sposób notowania, dlatego odczytanie dawnych spisków wymaga dziś dużego doświadczenia i znajomości tradycyjnych technik.

W zależności od regionu i osoby, która go sporządzała, spisek mógł zawierać sposób założenia osnowy, powiązanie nici z nicielnicami, kolejność naciskania pedałów (deptanie), kolejność prowadzenia wątku, informacje o kolorach przędzy a także czasem prosty szkic wzoru lub jego nazwę. Były to więc odpowiedniki współczesnych schematów tkackich (draftów) używanych dziś przez tkaczy na całym świecie.

Spiski stanowiły techniczne instrukcje, które pozwalały odtworzyć określony splot lub wzór na krośnie. Dla niewtajemniczonej osoby wyglądają jak zestawy liczb, kresek, kratek i znaków, ale dla doświadczonej tkaczki stanowiły kompletną instrukcję wykonania tkaniny.