Dołącz do Newslettera - dwa wzory do haftu gratis!

Jak powstaje tkanina?

Powstanie ręcznie tkanej tkaniny to proces składający się z wielu etapów.

Dawniej większość z nich wykonywano samodzielnie w gospodarstwie – od uprawy lnu lub hodowli owiec, przez przygotowanie włókien i przędzenie nici, aż po barwienie oraz tkanie.

Każdy z tych kroków wymagał wiedzy, doświadczenia i cierpliwości, a jego jakość wpływała na wygląd oraz trwałość gotowej tkaniny.

Pozyskanie włókien

Przez stulecia podstawowym surowcem wykorzystywanym na Podlasiu był len i konopie. Ich uprawa wymagała wielu miesięcy pracy – od wysiewu i pielęgnacji roślin po zbiór, moczenie, suszenie, międlenie i czesanie łodyg. Dopiero po tych zabiegach uzyskiwano miękkie włókna gotowe do dalszej obróbki.

Drugim ważnym surowcem była wełna pozyskiwana z owiec. Po strzyżeniu owiec, które odbywało się zwykle dwa razy do roku, wełnę należało dokładnie wyprać, usunąć zanieczyszczenia oraz rozczesać, aby włókna ułożyły się równomiernie i nadawały się do przędzenia.

white sheep on green grass during daytime

Przędzenie nici

Przygotowanie nici z włókien lnianych i konopnych było bardzo pracochłonne - wymagało wielokrotnego moczenia i suszenia, następnie kruszenia/międlenia, czyszczenia i czesania.

Przędza wełniana była mniej pracochłonna - świeżo pozyskane owcze runo płukano, suszono i wyczesywano na tzw. "gręplach" (płaskich szczotkach) w celu rozplątania, napowietrzenia i równomiernego rozmieszczenia włókien.

Z przygotowanych włókien wykonywano przędzę przy pomocy wrzeciona, a później również kołowrotka.

Przędzenie polega na skręcaniu włókien w długą, wytrzymałą nić. Wymagało ono dużej wprawy – zbyt słabo skręcona nić łatwo się zrywała, natomiast zbyt mocno skręcona stawała się sztywna.

Grubość przędzy miała ogromny wpływ na charakter gotowej tkaniny. Cienkie nici wykorzystywano do delikatnych płócien, natomiast grubsze służyły do wyrobu chodników, koców czy tkanin dekoracyjnych.

Przygotowywanie włókien oraz samo przędzenie były często okazjami do spotkań towarzyskich. Wspólne przędzenie było sposobem na spędzanie długich jesienno-zimowych wieczorów. Wspólnie snuto opowieści, plotkowano, śpiewano i żartowano na tzw. "wieczorynkach".

Pokaz przędzenia na kołowrotku przez Bernardę Rość - tkaczkę z Szaciłówki (Podlaski Instytut Kultury - link)

Barwienie przędzy

Nie wszystkie tkaniny pozostawały w naturalnym kolorze włókien - zwykle jasnokremowym lub szarym. Nici często farbowano jeszcze przed rozpoczęciem tkania, dzięki czemu można było tworzyć kolorowe pasy i wzory.

Przez wiele stuleci wykorzystywano wyłącznie naturalne barwniki pozyskiwane z roślin, kory drzew, liści, kwiatów, owoców oraz porostów - np. odcienie żółci uzyskiwano między innymi z łupin cebuli, brązy z kory dębu i "rdzawej wody", a czerń dzięki odpowiedniemu łączeniu naturalnych składników (kory, szyszek itp.) oraz wykorzystaniu naturalnie ciemnego runa owiec do wywarzania przędzy.

W XIX wieku coraz powszechniejsze stały się barwniki syntetyczne, które pozwalały uzyskać intensywniejsze i bardziej powtarzalne kolory. Większa dostępność barwników wyraźnie widoczna jest w bardziej "odważnej" kolorystyce tkanin wytwarzanych w regionie Podlasia od drugiej połowy XIX wieku.

Przygotowanie osnowy

Przygotowanie osnowy było jednym z najbardziej pracochłonnych etapów całego procesu. Osnowę tworzą długie nici rozciągnięte wzdłuż krosna, które stanowią szkielet przyszłej tkaniny.

Nici muszą zostać starannie odmierzone, ułożone w odpowiedniej kolejności i przewleczone przez nicielnice oraz płochę. Nawet niewielki błąd na tym etapie może powodować trudności podczas tkania lub wpłynąć na wygląd gotowego wzoru.

W zależności od długości i szerokości planowanej tkaniny przygotowanie osnowy mogło zajmować wiele godzin.

Po przygotowaniu osnowy należało odpowiednio ustawić warsztat tkacki. Nici były napinane na krośnie, a tkacz sprawdzał, czy wszystkie elementy pracują prawidłowo. Odpowiednie napięcie osnowy jest niezwykle ważne – zbyt luźne utrudnia tkanie, natomiast zbyt mocne może prowadzić do zrywania nici.

Dopiero po zakończeniu tego etapu można rozpocząć właściwe tkanie.

Tkanie

Podczas tkania nić wątku jest przeprowadzana przez osnowę za pomocą czółenka. Po każdym przełożeniu wątku płocha dobija nić do wcześniej utkanej części, tworząc zwartą strukturę materiału.

Najprostsze tkaniny powstają poprzez regularne przeplatanie jednej nici nad i pod kolejnymi nićmi osnowy. Bardziej zaawansowane techniki, takie jak tkaniny wybierane czy wielonicielnicowe, wymagają dodatkowych czynności wykonywanych podczas pracy, dzięki którym powstają skomplikowane ornamenty i struktury.

Wykończenie tkaniny

Po zakończeniu tkania materiał zostaje odcięty od krosna. Następnie zabezpiecza się jego brzegi, wyrównuje frędzle lub wykonuje inne elementy wykończeniowe, zależnie od przeznaczenia tkaniny.

Współcześnie wiele ręcznie tkanych wyrobów jest również delikatnie pranych i prasowanych, aby włókna ułożyły się równomiernie, a gotowa tkanina nabrała ostatecznego wyglądu.

Dopiero wtedy jest gotowa do codziennego użytkowania lub ekspozycji jako dekoracja wnętrza.